W latach 70. i 80. XX wieku istniał w Polsce szereg organizacji opozycyjnych, które nie przybrały charakteru ruchu społecznego, jak „Solidarność”, ale wniosły istotny wkład w obalenie komunizmu. Niektóre, tzw. opozycja przedsierpniowa, działały przed powstaniem „Solidarności”, a ich działacze nierzadko zasilali później szeregi związku. Inne funkcjonowały równolegle do „Solidarności” czy też jej podziemnych struktur. Ich działacze byli prześladowani przez bezpiekę – inwigilowani, bici i więzieni. Czasem nawet mordowani.
W 2021 r., w cyklu Oddziału IPN w Krakowie oraz „Gazety Krakowskiej” – „Małopolscy Bohaterowie Solidarności” prezentowaliśmy działaczy NSZZ „Solidarność”. W tym roku chcemy przypomnieć dwunastu małopolskich opozycjonistów, współtworzących inne organizacje. W styczniu przypomnieliśmy ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego, związanego z Chrześcijańską Wspólnotą Ludzi Pracy, w lutym naszym bohaterem był Jan Józef Rojek z Ruchu „WiP”, w marcu Emilia Dadał-Afenda, w kwietniu Anna Szwed-Śniadowska, a w maju Jerzy Hlebowicz. W czerwcu przedstawiliśmy Pawła Witkowskiego, związanego ze Studenckim Komitetem Solidarności, a bohaterem lipca był Stanisław Tor, działacz ROPCiO, WZZ i ChWLP, współzałożyciel Instytutu Katyńskiego oraz KPN. W sierpniu przedstawiliśmy ks. Adolfa Chojnackiego i jego związki z OKOR. Bohaterką września była Helena Wesołowska, inicjatorka strajku w Andrychowie w 1971 r. W październiku przypominamy Andrzeja Izdebskiego z KPN.
Urodził się 4 listopada 1925 r. w Warszawie. Należał do pokolenia „Kolumbów” walczącego w czasie II wojny światowej. Mieszkał w Pruszkowie, gdzie ukończył szkołę budowlaną. Od kwietnia do sierpnia 1944 r. Andrzej Izdebski przeszedł szkolenie w Szkole Podchorążych NSZ w Pruszkowie. Następnie służył w AK do stycznia 1945 r. jako starszy strzelec. W 1950 r. ukończył Wydział Inżynierii Politechniki Gdańskiej.
W „Solidarności” i Konfederacji
Po studiach został zatrudniony w ramach nakazu pracy w Przedsiębiorstwie Budownictwa Miejskiego w Krakowie-Nowej Hucie. Pracował później w pracowni projektowej tego przedsiębiorstwa, a następnie w Zarządzie Produkcji Elementów Budowlanych jako główny inżynier. W latach 1978-1984 był kierownikiem pracowni projektowej Spółdzielni „Gromada” w Krakowie.
Wiosną 1979 r. wstąpił do Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”. We wrześniu 1980 r. tworzył struktury „Solidarności” w Spółdzielni Gromada, m.in. współorganizował komisję zakładową. 7 grudnia 1981 r. w hali sportowej „Hutnika” w Mogile odbyło się zebranie przewodniczących komisji zakładowych „Solidarność” Małopolska. Izdebski, obecny jako zastępca przewodniczącego komisji zakładowej, zabrał głos na temat strajków: „To, co się dzieje w Polsce, to nie jest spór między partią a »Solidarnością«, czy między narodem a władzą. To jest wojna polsko-rosyjska (…). W tej chwili Rosja dąży do tego, żeby cała nienawiść narodu, za nędzę, w której żyjemy, skierowała się przeciw »Solidarności«. Powtarzam jeszcze raz, strajki powinny uderzać w interesy rosyjskie na terenie Polski. To wszystko”.
We wrześniu 1981 r. przyłączył się do Konfederacji Polski Niepodległej. Wspominał ten moment tymi słowami: „We wrześniu 1981 r., w czasie I Zjazdu »Solidarności« w hali gdańskiej Oliwii nastąpiło rozwiązanie KOR. Na drugi dzień po tym wstąpiłem do KPN. Do KPN przyjął mnie Jerzy Żebrowski i przed nim w styczniu 1982 r. składałem przysięgę razem z Andrzejem Łaszczyńskim, w obecności Krzysztofa Gąsiorowskiego i kapelana KPN ks. Stefana Mazgaja pseud. »Kalimach«”.
Był członkiem władz lokalnych i centralnych KPN – od 1982 r. w Centralnym Kierownictwie Akcji Bieżącej, w latach 1984-1989 w Kierownictwie Akcji Bieżącej II Obszaru (Kraków). W styczniu 1982 r. napisał odezwę do żołnierzy i milicjantów, której kopia trafiła do jednostek wojskowych w Krakowie. Wzywał w niej: „Pamiętajcie, że wszelkie wasze działanie przeciwko społeczeństwu doprowadzi do tego, że zostaniecie uznani przez społeczeństwo za okupanta kraju, którego jesteście synami”.
Po zamordowaniu ks. Popiełuszki, 7 listopada 1984 r. w Krakowie z inicjatywy KPN powstała organizacja o nazwie Inicjatywa Obywatelska „Przeciw Przemocy”. Pierwszym jej dokumentem był „Apel do społeczeństwa Małopolski”, w którym znalazła się prośba do wszystkich, którzy stali się ofiarami prześladowań ze strony SB lub MO o zgłaszanie takich przypadków. Apel podpisały 22 osoby, wśród których byli członkowie KPN, Niezależnego Zrzeszenia Studentów oraz działacze „Solidarności”. Jednym z sygnatariuszy był Andrzej Izdebski. Inicjatywę rozpracowywał do 1987 r. Wydział III WUSW w Krakowie w ramach SOR krypt. „Fantasta”.
Konspirator totalny
Andrzej Izdebski od lutego 1988 r. do marca 1989 r. pełnił funkcję przewodniczącego II Obszaru KPN. W jego ramach stworzył zakonspirowaną grupę. Należały do niej osoby ze środowiska akowskiego i postakowskiego, m.in. żołnierze AK, kresowcy i sybiracy. Część z nich udostępniała swoje mieszkania na spotkania KPN i prowadziła konspiracyjne drukarnie.
Ryszard Bocian, szef II Obszaru KPN w latach 1984-1987, wspominał: „Andrzej Izdebski był bowiem konspiratorem totalnym. Nigdy, aż do śmierci, nie poinformował ani mnie, ani swej małżonki, ani nikogo w KPN, kto był w Jego grupie i ilu ludzi ta grupa liczyła. Nawet nie wiadomo, czy była to jedna grupa, czy szereg oddzielnych kontaktów, które łączyła jedynie osoba Izdebskiego”.
W drugiej połowie lat 80. Obszar II w Krakowie zorganizował narady ogólnokrajowe Konfederacji, również III Kongres KPN (luty-marzec 1989). Ponadto członkowie krakowskiej KPN wspomagali dość regularnie manifestacje uliczne i pikiety także poza Krakowem (m.in. w Warszawie, Wrocławiu, Tarnowie). Wiosną 1989 r. Izdebski wszedł do wybranej na III Kongresie Rady Politycznej KPN.
W latach 80. Izdebski był redaktorem i wydawcą pisma małopolskiej KPN „Opinia Krakowska”, organu II Obszaru KPN (Kraków). Pismo wydawane do 1982 r. zostało wznowione w 1987 r. wraz nową redaktor naczelną (1987-1990) Marią Grčar. W składzie redakcji obok Izdebskiego znaleźli się: Stanisław Palczewski, Andrzej Zagórski, Andrzej Kostrzewski. Publikował również na łamach „Zomorządności”, pisma wydawanego przez środowiska młodzieżowe związane z KPN.
Kustosz pamięci
Izdebski kultywował podtrzymywanie tradycji niepodległościowych i pamięci o żołnierzach Armii Krajowej. Wyrazem tego było m.in. uczestnictwo w obchodach rocznic niepodległościowych. W latach 70. brał udział w organizowanych w czerwcu spotkaniach z żołnierzami z oddziałów „Ponurego” na Wykusie.
W latach 80. był członkiem Obywatelskiego Komitetu Opieki nad Kopcem Józefa Piłsudskiego (Sowiniec). W sierpniu 1981 r. wziął udział w pierwszym po wojnie Marszu Szlakiem I Kompanii Kadrowej z Krakowa do Kielc. Marsze odbywały się corocznie przez lata 80. I były ważnym elementem podtrzymywania polskiej tożsamości narodowej oraz formą oporu wobec systemu komunistycznego. Dużą część uczestników stanowili KPN-owcy. Izdebski brał w nich udział i wygłaszał w trakcie nich prelekcje i gawędy.
W dniach 25-28 sierpnia 1988 r. uczestniczył w Międzynarodowej Konferencji Praw Człowieka w Krakowie-Mistrzejowicach. Było to wyjątkowe forum, w którym uczestniczyli przedstawiciele różnych krajów upominający się o ludzką godność i prawa człowieka.
Do końca inwigilowany
Niepodległościowa działalność Izdebskiego nie uszła uwadze bezpieki. Za przynależność do KPN był represjonowany przez Służbę Bezpieczeństwa. Był kilkakrotnie aresztowany i przesłuchiwany przez SB za uczestnictwo w manifestacjach patriotycznych z okazji 3 maja czy 11 listopada. W maju 1986 r. został aresztowany pod zarzutem kierowania manifestacją 1 maja 1986 r. w Nowej Hucie. Otrzymał trzymiesięczną sankcję prokuratorską i przebywał w więzieniu do 1 sierpnia 1986 r., kiedy go zwolniono na mocy amnestii.
Od września 1986 aż do 24 maja 1990 r. Wydział III WUSW w Krakowie prowadził jego inwigilację w ramach SOR krypt. „Konspiratorzy”, skierowanej przeciw KPN. SB nie miała jednak do niego dotarcia, ponieważ w jego otoczeniu aż do wiosny 1989 r. nie było żadnego tajnego współpracownika. W latach 1988-1989 był rozpracowywany w sprawie krypt. „Pacyfiści”, skierowanej przeciw organizacji „Wolność i Pokój”.
W czasie kampanii wyborczej wiosną 1989 r. Izdebski został członkiem Małopolskiego Komitetu Obywatelskiego. Do wyborów czerwcowych krakowska KPN wystawiła kilku kandydatów na posłów i senatorów, ale żaden z nich nie uzyskał odpowiedniej liczby głosów. W październiku 1989 r. krakowska SB zwracała uwagę w swoich opracowaniach, że Andrzej Izdebski należał do grupy „starych” w krakowskiej KPN, którzy chcieli nadać Konfederacji formę legalnej partii politycznej.
Był autorem wielu opracowań historycznych, m.in. z dziejów Międzymorza i stosunków polsko-ukraińskich. Już na emeryturze, w latach 90. pełnił funkcję prezesa krakowskiego oddziału Towarzystwa Pomost, popularyzującego antykomunistyczną współpracę narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Zmarł 29 lipca 2008 r. w Krakowie.
Tekst Monika Komaniecka-Łyp