W latach 70. i 80. XX wieku istniał w Polsce szereg organizacji opozycyjnych, które nie przybrały charakteru ruchu społecznego, jak „Solidarność”, ale wniosły istotny wkład w obalenie komunizmu. Niektóre, tzw. opozycja przedsierpniowa, działały przed powstaniem „Solidarności”, a ich działacze nierzadko zasilali później szeregi związku. Inne funkcjonowały równolegle do „Solidarności” czy też jej podziemnych struktur. Ich działacze byli prześladowani przez bezpiekę – inwigilowani, bici i więzieni. Czasem nawet mordowani.
W 2021 r., w cyklu Oddziału IPN w Krakowie oraz „Gazety Krakowskiej” – „Małopolscy Bohaterowie Solidarności” prezentowaliśmy działaczy NSZZ „Solidarność”. W tym roku chcemy przypomnieć dwunastu małopolskich opozycjonistów, współtworzących inne organizacje. W styczniu przypomnieliśmy ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego, związanego z Chrześcijańską Wspólnotą Ludzi Pracy, w lutym naszym bohaterem był Jan Józef Rojek z Ruchu „WiP”, w marcu Emilia Dadał-Afenda, w kwietniu Anna Szwed-Śniadowska, a w maju Jerzy Hlebowicz. W czerwcu przedstawiamy Pawła Witkowskiego, związanego ze Studenckim Komitetem Solidarności.
Paweł Witkowski, znany wśród przyjaciół i współpracowników jako „Pablo”, urodził się 21 lipca 1956 r. w Krakowie. Dorastał w cieniu PRL-owskiej rzeczywistości, pełnej zakłamania, cenzury i wszechobecnej kontroli. Od najmłodszych lat wykazywał zainteresowanie sprawami społecznymi, co w późniejszych latach zaowocowało jego zaangażowaniem w działalność opozycyjną.
SKS i początki działalności opozycyjnej
W 1977 r., poruszony tragiczną śmiercią Stanisława Pyjasa, zaangażował się w działalność Studenckiego Komitetu Solidarności (SKS) w Krakowie. Aktywnie uczestniczył w organizowaniu niezależnych wykładów i seminariów, które miały na celu przekazywanie wiedzy zakazanej przez komunistyczną cenzurę. Od jesieni 1977 r. współpracował też z Komitetem Samoobrony Społecznej „KOR”. W latach 1979-1980 był drukarzem Krakowskiej Oficyny Studentów. Dorywczo współpracował z warszawskim wydawnictwem drugoobiegowym NOW-a. Kolportował niezależne wydawnictwa w środowiskach akademickich Krakowa i Tarnowa, m.in. pisma „Robotnik” i „Puls” czy ulotki. Uczestniczył w demonstracjach rocznicowych i protestacyjnych, m.in. 3 maja i 11 listopada. Prowadził zbiórki pieniężne dla represjonowanych. W 1980 r. był obserwatorem w procesach Jana Kozłowskiego i Mirosława Chojeckiego. Był wielokrotnie zatrzymywany, poddawany rewizjom, a 8 lipca oraz w sierpniu 1980 r. został dotkliwie pobity.
Zaangażowanie Pawła Witkowskiego w prace krakowskiego SKS, w tym w niezależną działalność wydawniczą, nie uszło uwadze Służby Bezpieczeństwa. 7 listopada 1979 r. Wydział III KW MO w Krakowie założył przeciwko niemu sprawę operacyjnego sprawdzenia (SOS) o kryptonimie „Krzykacz”. Jak wynika z dokumentów, celem bezpieki było „rozpoznanie powiazań Pawła Witkowskiego z SKS”, a także „jego zaangażowania w działalności antysocjalistycznej oraz objęcie go kontrolą operacyjną i przeciwdziałanie podejmowanym przez niego negatywnym inicjatywom na rzecz SKS i KSS KOR”.
„Solidarność”, internowanie, opór
Od września 1980 r. Paweł Witkowski pracował w punkcie informacyjnym SKS, gdzie udzielano porad dotyczących zakładania niezależnych związków zawodowych. W tym czasie był także współpracownikiem i drukarzem w Sekcji Informacji w Międzyzakładowym Komitecie Założycielskim (MKZ) NSZZ „Solidarność” Kraków, przemianowanym później w MKZ Małopolska, a następnie Zarządu Regionu Małopolska NSZZ „Solidarność”. Wraz z Bożeną Jasiak założył i prowadził niezależne wydawnictwo Alfa w Krakowie, które zajmowało się drukiem i kolportażem literatury drugoobiegowej. W lutym 1981 r., w czasie strajku na Uniwersytecie Jagiellońskim z żądaniem rejestracji Niezależnego Zrzeszenia Studentów, został oddelegowany z MKZ Małopolska jako drukarz do drukowania publikacji podziemnych.
Gdy 13 grudnia 1981 r. ogłoszono stan wojenny, nie było wątpliwości, że Witkowski znajdzie się na liście „elementów wywrotowych”. Został internowany. Przetrzymywany był kolejno w ośrodku odosobnienia w Nowym Wiśniczu, Załężu koło Rzeszowa i Kielcach-Piaskach. Nawet wówczas nie pozostał bierny. W styczniu 1982 r. wziął udział w proteście głodowym w Zakładzie Karnym w Załężu, prowadzonym m.in. w intencji zamordowanych górników Kopalni Wujek oraz przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego. 19 stycznia 1982 r. został pobity przez służbę więzienną w Załężu. Wyszedł na wolność 23 lipca 1982 r., ale nie zaprzestał działalności opozycyjnej. Ponownie zaangażował się w działalność podziemną. Współkierował poligrafią Regionalnej Komisji Wykonawczej „Solidarność” Małopolska, wydając m.in. „Biuletyn Małopolski”, „Serwis Informacyjny”, „Aktualności”. W latach 1982-1987 był współzałożycielem i współkierującym wydawnictwem Biblioteka Wolnej Myśli, które publikowało zakazane przez cenzurę książki. W tym okresie, od września 1982 do jesieni 1984 r., działał w ukryciu, był poszukiwany przez władze PRL. Ukrywał się w różnych miejscach w Krakowie oraz w okolicach Limanowej. Był wielokrotnie zatrzymywany, karany grzywnami przez kolegia ds. wykroczeń. W latach 1984-1987 studiował etnografię na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Zaostrzenie kontroli
Od 1980 r. Witkowski inwigilowany był przez SB również ze względu na działalność w „Solidarności” oraz współpracę z Krakowską Oficyną Studentów, a następnie kierowanie Wydawnictwem Alfa. W jednym z raportów operacyjnych z 17 lipca 1981 r. funkcjonariusze odnotowali: „Z informacji operacyjnych uzyskanych od TW ps. »Monika« wynika, że figurant niniejszej sprawy, P[aweł] Witkowski, prowadzi nielegalne wydawnictwo pod tytułem Alfa. P[aweł] Witkowski powyższe wydawnictwo drukuje w CeBeA (Biuro Studiów i Projektów Chemicznych) w Krakowie, ulica Dzierżyńskiego. Dotychczas w ramach wydawnictwa Alfa wydrukował fragmenty »Zniewolonego umysłu« Miłosza, pod tytułem »Ketman«, oraz dokonał przedruku z „»Aneksu« między innymi Amalrika i Szałamowa”. Na podstawie tych informacji funkcjonariusze bezpieki podjęli działania zmierzające do „ujawnienia kanałów, którymi figurant wszedł na teren zakładu państwowego i znajdującej się tam powielarni”. Z osobami z kierownictwa CeBeA przeprowadzono tzw. rozmowy operacyjno-profilaktyczne „celem zaostrzenia kontroli podległych im środków poligraficznych”. Ponadto, wykorzystując agenturę, zamierzano doprowadzić do „zlokalizowania miejsca magazynowania wyżej wymienionych wydawnictwa i w miarę operacyjnych możliwości do jego przejęcia”.
Nie wiadomo jak te działania się zakończyły, zachowały się bowiem jedynie szczątkowe materiały. Nie ulega jednak wątpliwości, że aktywność wydawnicza Pawła Witkowskiego ściągała uwagę SB. 23 listopada 1984 r. sprawa „Krzykacz” została przekształcona w sprawę operacyjnego rozpracowania (SOR), co oznaczało jeszcze ściślejszy nadzór. Dopiero wyjazd Witkowskiego za granicę zakończył trwające prawie dekadę działania bezpieki. Akta sprawy „Krzykacz” zostały ostatecznie zamknięte i trafiły do archiwum 6 lutego 1989 r.
Emigracja i powrót
W 1987 r. Witkowski wyemigrował do Francji. Tam, z dala od ojczyzny, pracował fizycznie – jako hydraulik. Choć nie brał już udziału w działaniach opozycji, pozostał wierny swoim ideałom. Po upadku komunizmu wrócił do Polski w 1991 r. Nie szukał rozgłosu ani apanaży. Pracował jako kierownik stacji benzynowej, później prowadził własną firmę hydrauliczną. Z czasem wrócił do publicystyki – w 2004 r. został dziennikarzem internetowego dziennika „Super-Nowa”. W 2006 r. objął funkcję prezesa Niezależnego Obywatelskiego Centrum Badania i Monitoringu Stopnia Zdeprawowania, Demoralizacji i Patologii w Policji w Krakowie, aktywnie przeciwstawiając się nieprawidłowościom w policji i sądownictwie.
Za działalność opozycyjną i wkład w walkę o wolność Witkowski został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2007), Krzyżem Wolności i Solidarności (2015) oraz wyróżniony odznaką Zasłużony Działacz Kultury (2000). Otrzymał również medal „Niezłomnym w słowie” (2011), medal „Za Zasługi dla Małopolskiej Solidarności” (2012) oraz medal „Dziękujemy za wolność” (2015). Zmarł 2 października 2020 r. w Krakowie. Historia Pawła Witkowskiego jest świadectwem odwagi i determinacji w dążeniu do prawdy oraz symbolem walki o wolność słowa w czasach opresji.
Tekst Cecylia Kuta