Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie

Ziemianie wobec okupacji 1939–1945

Koniec jałtańskich złudzeń. Sfałszowane wybory – 19 I 1947

Agentura w akcji

W tomie tym postanowiono rzucić nieco światła na agenturalną współpracę z komunistycznym aparatem represji. Prezentowane artykuły, publikowane w różnych czasopismach – choć przede wszystkim w „Dzienniku Polskim” w serii „Krakowski Oddział IPN i Dziennik Polski przypominają” – ukazują rozmaite problemy związane ze współpracą z bezpieką. W pierwszych tekstach prezentowane są wybrane sylwetki funkcjonariuszy UB-SB, a więc tych osób, które agenturę typowały do werbunku, pozyskiwały, a później wyznaczały jej zadania (Szefowie tarnowskiej bezpieki, Zakopiańska bezpieka, Twarze sądeckiej bezpieki, Bracia esbecy). W dalszej kolejności przedstawiono kategorie osobowych źródeł informacji – czyli różne formy współpracy z resortem (Agenci komunistycznej bezpieki), by przejść do omówienia specyficznej metody werbunku, jaką było pozyskanie stopniowe (Metoda stopniowego werbunku duchownych). W zbiorze chciano ukazać złożoność problemu współpracy. Omówione zostały więc mechanizmy psychicznego wiązania konfidentów z aparatem represji, w konsekwencji, którego początkowa niechęć przeradzała się w lojalną pomoc dla SB (Anatomia zdrady, Podsłuch w redakcji). Jednocześnie przedstawiono bardziej skomplikowane przypadki relacji tajnych współpracowników z funkcjonariuszami SB (W sieci bezpieki. Przypadek jednego informatora), a także możliwości obrony przed zaangażowaniem się w długotrwałą współpracę (SB – haki – możliwości obrony, Pozorowana współpraca). Wreszcie zaprezentowano przykłady zdrady i w pełni lojalnej współpracy z SB (TW „Ketman” i jego operacyjne BHP, „Monika” czyli „nieprzerwany dopływ informacji”). Ukazaniu działalności agenturalnej w szerszym spojrzeniu poświęcono artykuły dotyczące „Solidarności” oraz uczelni wyższych (Sprawa Zawady i inne, Uniwersytety pod lupą). Dla dopełnienia obrazu opisano kwestie wynagrodzeń pobieranych przez agenturę komunistycznego aparatu represji (Trochę strachu za duże pieniądze). W związku z powracającym w debacie publicznej nieuzasadnionym podejrzeniem, że za osobowe źródła informacji bezpieka uznać mogła dowolną osobę, z którą rozmawiała, w osobnym tekście przedstawiono problem tzw. rozmów operacyjnych (Pogawędki z esbekiem). Tom zamyka blok tekstów ukazujących problemy z agenturalną przeszłością z perspektywy dnia dzisiejszego – a więc podsumowujące taktyki obrony przyjmowane przez osoby, które w czasach PRL-u z bezpieką współpracowały, oraz omawiające podstawowe fałszywe tezy, które stawia się w dyskusji nad komunistyczną agenturą (Józef Oleksy i zagadka AWO, Współpraca? – Normalna sprawa; Problemy z historią najnowszą, czyli o spuściźnie po komunistycznej bezpiece).

Nigdy przeciw Bogu. Komunistyczna bezpieka wobec biskupów polskich

Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. III

W serii „Słowniki” publikowane są opracowania o charakterze encyklopedycznym i biograficznym, poświęcone najnowszej historii Polski. Mają na celu przedstawienie żołnierzy i działaczy Polskiego Państwa Podziemnego, uczestników konspiracji, opozycji i oporu społecznego z lat 1939–1989. „Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny” jest zapisem życiorysów ludzi, którzy nie pogodzili się z powojenną rzeczywistością i w najtrudniejszych czasach prowadzili walkę o niepodległą Polskę. Pozwala zrozumieć ich motywacje i drogi życiowe, a także formy i skalę oporu przeciw komunistycznej władzy w latach czterdziestych i pięćdziesiątych. Autorami biogramów zamieszczonych w prezentowanej publikacji są znawcy powojennej historii Polski, którym udało się dotrzeć do skrywanych w okresie PRL dokumentów i świadectw. W przygotowaniu kolejny tom.

Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą. Studia i materiały, t.1

Wokół teczek bezpieki. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze

Precyzyjnie rzecz ujmując, nie istnieje coś takiego jak „teczka IPN-owska”. W gromadzonym od 6 lat przez IPN zasobie znalazły się archiwalia wytworzone m.in. przez bezpiekę, w tym materiały nazywane obiegowo „teczkami”. To bardzo wyjątkowy zbiór źródeł historycznych. Jego penetracja przez historyków przynosi wiedzę, która nie może być jedyną podstawą rekonstrukcji najnowszych dziejów Polski, ale bez której mogą one być nie tylko niezrozumiałe, ale i nieprawdziwe. Dlatego tak ważna i potrzebna jest ta książka. Doświadczenie warsztatowe autorów (w większości historyków IPN) obcujących od lat z materiałami proweniencji bezpieczniackiej pozwala im stawiać tezy poważnie weryfikujące publicystyczne opinie na ten temat. Jedną z najistotniejszych oparto na konstatacji dotyczącej holistycznego charakteru zasobu IPN, który dzięki temu podlega autoweryfikacji. Potwierdza to m.in. opis funkcjonowania ewidencji operacyjnej, etapów rejestracji OZI, przedstawienie wzorcowej zawartości teczek pracy i personalnych. Summa wiedzy zdobytej podczas badań nad tymi źródłami znalazła się w omówieniach bibliograficznych, którym poświęcono dwa obszerne artykuły. Tyleż przydatne w lekturze co ciekawe powinno okazać się zamieszczenie „słowniczków” żargonu służb specjalnych. Publikacja bezcenna dla każdego, kto chciałby zabrać głos w debacie o „teczkach”.

Prawnicy czasów bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944–1956

Wymiar sprawiedliwości jest jedną z podstawowych funkcji każdego państwa, decydującą z jednej strony o jego spoistości a z drugiej o autorytecie w oczach obywateli. Państwa komunistyczne znalazły dla sądownictwa dodatkowe zadanie, czyniąc z niego kolejne narzędzie represji, zależne od partii i aparatu bezpieczeństwa. Prawnicy czasu bezprawia to portret zbiorowy sędziów i prokuratorów wojskowych opracowany przez historyka IPN na podstawie analizy biografii ponad czterystu z nich! Autor wskazuje na ich zróżnicowane pochodzenie i koleje losu przed rozpoczęciem służby (byli wśród nich działacze komunistyczni, sowieccy delegaci i nowi rekruci systemu, lecz także polscy sędziowie i prokuratorzy, niekiedy mający za sobą służbę w AK), mechanizmy rekrutacji personelu, procedury szkolenia, model kariery. Powstały obraz pozwala dostrzec charakterystyczne cechy tego środowiska, poznać stworzony wokół niego system prawnego i służbowego podporządkowania, niekiedy złożoność przyczyn indywidualnych postaw. Opracowanie dopełnia ponad 420 not biograficznych, lista sądów i prokuratur wojskowych, oraz imienny wykaz ich funkcjonariuszy i indeks. Książka ukazuje się równolegle z podejmującą także tę tematykę publikacją Filipa Musiała Polityka czy sprawiedliwość? wydaną również przez IPN i „Societas Vistulana”.

Z przeszłości Żydów polskich

Podziemie poakowskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945–1947

Monografia „Podziemie poakowskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945–1947” autorstwa Adama Dziuby - pracownika Oddziału IPN w Katowicach, została wydana przez krakowskie wydawnictwo Societas Vistulana we współpracy z krakowskim oddziałem IPN. Pozycja dotyczy mało do tej pory znanej problematyki działań śląskiego podziemia przeciwko nowej, komunistycznej władzy. Autor w trzech pierwszych rozdziałach odtworzył i opisał struktury największych organizacji poakowskich, istniejących na terenach ówczesnego województwa śląskiego, a także formy ich aktywności – w przystępnej formie omówił akcje zbrojne, metody walki propagandowej i wywiadowczej. Przedstawił także kontrakcję aparatu bezpieczeństwa, zakończoną ostateczną likwidacją organizacji poakowskich w latach 1946–1947. W drugiej części pracy omówił stosunek podziemia do najistotniejszych aspektów polskiej rzeczywistości - stosunków ze Związkiem Sowieckim, przemian politycznych, gospodarczych a także do poszczególnych podmiotów ówczesnej polityki. Przedmiotem analizy stał się stosunek powojennej konspiracji do obozu rządzącego, partii opozycyjnych, instytucji państwowych, a także wzajemne relacje pomiędzy poszczególnymi organizacjami podziemnymi i Kościołem katolickim. Rozważania kończy rozdział poświecony poglądom podziemia na metody rozwiązania kwestii narodowościowych nurtujących w omawianym okresie Górny Śląsk - weryfikację narodowościową na Śląsku Opolskim, rehabilitację osób wpisanych w czasie wojny na Niemiecka Listę Narodowościową oraz masowe wywózki Niemców z Górnego Śląska. Rozległa, przeszło 500-stronicowa monografia powinna zainteresować historyków, a ze względu na wagę poruszanych problemów i żywy, przystępny język także innych czytelników. Pozytywnie ocenił ją dr hab. Janusz Kurtyka, prezes IPN.