English version
13 listopada 2024 r. w wernisażu wystawy wzięli udział m.in. konsul generalny Węgier w Krakowie dr Tibor Gerencsér, dyrektor WBP Jerzy Woźniakiewicz i dyrektor Oddziału IPN w Krakowie dr hab. Filip Musiał, który poprowadził także dyskusję wokół książki „Polsko-węgierskie mosty przyjaźni. Biografie”. W rozmowie wzięli udział redaktor tomu Miklós Mitrovits, dr Wojciech Frazik z krakowskiego oddziału IPN i dr Gerencsér.
Wydany w tym roku przez IPN album prezentuje 39 osób, które ożywiały historię współpracy polsko-węgierskiej od wybuchu I wojny światowej przez walkę o niepodległość Polski, okres międzywojenny, II wojnę światową, rewolucję 1956 r. i kontakty środowisk opozycyjnych, aż do zmian ustrojowych przełomu lat 80. i 90. XX wieku.
Polacy na Węgrzech w czasie II wojny światowej
Latem 1939 r. Węgry dwukrotnie odmówiły Niemcom wzięcia udziału (nawet pośrednio – poprzez udostępnienie swego terytorium) w ataku na Polskę. W reakcji na rozpoczętą 17 września agresję sowiecką rząd Pála Telekiego otwarł granicę dla uchodźców cywilnych i wycofujących się jednostek wojskowych.
W ciągu kilku tygodni na Węgrzech znalazło się ok. 60 tys. polskich obywateli. Zarówno władze, jak i społeczeństwo węgierskie starały się im stworzyć jak najlepsze warunki. Cywile umieszczeni formalnie w obozach dla uchodźców otrzymali zasiłki, pomoc materialną, możliwość pracy i nauki. Specjalną opieką otoczono młodzież, a symbolem jej losu stało się gimnazjum w Balatonboglár.
Dzięki cichemu przyzwoleniu rządu węgierskiego ok. 35 tys. wojskowych internowanych w obozach przedostało się do odtwarzanej we Francji armii polskiej. Wywoływało to protesty niemieckie, które niekiedy skutkowały zarządzeniami przeciw Polakom, ale równocześnie premier nieoficjalnie nakazywał nie egzekwować prawa zbyt rygorystycznie.
Nieustanny nacisk III Rzeszy spowodował, że w styczniu 1941 r. zamknięte zostało poselstwo RP w Budapeszcie. Teleki oświadczył wówczas, że osobiście będzie sprawował opiekę nad polskimi obywatelami. Jak mówił, „to, co zrobimy dobrego dla Polaków w czasie wojny, będzie przemawiało na naszą korzyść na konferencji pokojowej”.
Budapeszt stał się siedzibą najważniejszych konspiracyjnych placówek łączności cywilnej i wojskowej między Polskim Państwem Podziemnym a władzami RP na uchodźstwie. Za ich pośrednictwem przerzucano emisariuszy, pieniądze, instrukcje, sprawozdania o sytuacji pod okupacją, meldunki wywiadowcze, druki konspiracyjne. W latach 1943-1944 polska poczta konspiracyjna kursowała między Budapesztem a neutralną Lizboną pod osłoną węgierskiej poczty dyplomatycznej.
Kres tej działalności i istnieniu polskich instytucji kulturalnych, społecznych, pomocowych położyła niemiecka okupacja Węgier 19 marca 1944 r. Obok Polaków Niemcy represjonowali wielu propolsko zaangażowanych Węgrów.