English versionW czasach, gdy władze ZHP świętowały 22 lipca i 1 maja, a organizacja była włączana do kolejnych obchodów rewolucji październikowej, harcerze wierni tradycyjnej rocie przyrzeczenia pamiętali o rocznicach Konstytucji 3 maja i 11 listopada, o legionistach i bohaterach walk o niepodległość.
W końcowym okresie PRL rok 1988 był szczególny także w związku z przypadającą wtedy 70. rocznicą odzyskania przez Polskę niepodległości. Ten wyjątkowy dzień po raz pierwszy od wielu lat był obchodzony także przez komunistyczne władze. W krakowskich uroczystościach, organizowanych przez środowiska opozycyjne, jak w latach ubiegłych, wzięła udział duża liczba harcerek i harcerzy. Rocznica została uczczona w sposób szczególny także w Hufcu Kraków-Krowodrza. Przygotowano rozbudowaną, kilkudniową akcję programowo-metodyczną „Niepodległość”, mającą charakter trzydniowych ćwiczeń drużyn i zastępów. Podobne działania zaplanowano także w Hufcach Kraków-Śródmieście. Przewidziano zdobywanie sprawności harcerskiej, przygotowanej w związku z rocznicą przez krakowskich instruktorów zaangażowanych w działalność niejawnego Ruchu Harcerskiego. Projekt graficzny sprawności – biały orzeł na czerwonym tle – opracował hm. Robert Kawałko z jednym z instruktorów 6 KDH.
W krypcie u Marszałka
Harcerze z krakowskich środowisk niepokornych i niezależnych, tworzących niejawny Ruch Harcerski (strukturę funkcjonującą wewnątrz oficjalnego ZHP) uczestniczyli w listopadowych uroczystościach rocznicowych już od początku lat 80. Podczas corocznie odprawianej w intencji ojczyzny uroczystej eucharystii w katedrze wawelskiej wśród zgromadzonych można było dostrzec wiele harcerskich mundurów. Przy trumnie Marszałka każdego roku obok kombatantów i legionistów wartę honorową pełnili harcerze z 7 KDH „Szarej Siódemki”, 5 KDH „Wichry”, szczepu „Żbicza Gromada”, 3 KDH „Zielonej Trójki”, 13 KDH „Czarnej Trzynastki”, 70 KDH i innych drużyn. Organizatorem ich udziału był hm. Jerzy Bukowski, który oprócz służby harcerskiej niezwykle czynnie angażował się w prace Obywatelskiego Komitetu Opieki nad Kopcem Józefa Piłsudskiego.
W latach 80., aby uczcić bohaterów walk o odzyskanie niepodległości, harcerze nie tylko uczestniczyli w uroczystych mszach świętych. Spotykali się także na zbiórkach i capstrzykach pod kopcem Piłsudskiego, którego nazwę komunistyczne władze bezskutecznie starały się usunąć ze świadomości społecznej, wprowadzając niewiele mówiące określenia, np. kopiec na Sowińcu. Brali udział w przedsięwzięciach organizowanych przez środowiska patriotyczne, m.in. składania ziemi z pól bitewnych. Mieli możliwość spotkania się z legendarnymi weteranami walk o niepodległość, np. płk. Józefem Herzogiem czy gen. Mieczysławem Borutą-Spiechowiczem. W roku 1981 w tych działaniach udział wzięli nie tylko harcerze środowisk „niepokornych”, ale także przedstawicielka oficjalnych władz harcerskich. Wśród dokumentów SB znajdujemy szyfrogram z listopada tegoż roku, w którym naczelnik Wydziału III krakowskiej bezpieki meldują przełożonym w Warszawie, że w uroczystościach pod kopcem Piłsudskiego – ognisku harcerskim z udziałem ok. 200 harcerzy i przedstawicieli „Solidarności” – wzięła także udział „Komendantka Chorągwi Krakowskiej ob. Noszka”.
Akcja „Niepodległość”
Pomysłodawcą i organizatorem akcji „Niepodległość”, przeprowadzonej w Hufcu Kraków-Krowodrza był hm. Ryszard Wcisło HR. Od strony programowo-metodycznej działaniom patronował działający przy hufcu Krąg Harcerzy Rzeczypospolitej. Rozpoczęcie akcji poprzedziła odprawa drużynowych 8 listopada, która miała nie tylko charakter organizacyjny, ale także wydźwięk patriotyczny. Dwa dni później pod kopcem Piłsudskiego odbył się uroczysty apel, w którym uczestniczyły zastępy zastępowych, kadra instruktorska, poczty sztandarowe i Krąg Harcerzy Rzeczypospolitej. Po apelu, podczas którego hm. Wojciech Hausner odczytał rozkaz komendanta hufca, od płonącego ogniska rozpalono 100 pochodni, z którymi zastępowi wchodzili na kopiec. Na jego szczycie otrzymywali koperty z zadaniami do realizacji. Czas i miejsce tych wydarzeń tworzyły atmosferę mocno oddziałującą na kilkunastoletnich harcerzy.
W dniu 11 listopada reprezentacja hufca asystowała przy odsłonięciu pamiątkowej płaskorzeźby na budynku Domu im. Józefa Piłsudskiego przy ul. Oleandry – miejscu wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej. Po południu zastępy zastępowych zwiedzały wystawę „Legioniści Józefa Piłsudskiego” w klasztorze reformatów i wzięły udział w składaniu wieńców w krypcie Marszałka. Uroczystość prowadził hm. Jerzy Bukowski, uczestniczyli w niej m.in. jeden z ostatnich legionistów Antoni Chudzicki, konsul francuski Alain du Boispéan, przedstawiciele małopolskiej „Solidarności” i środowisk opozycyjnych. Obecne było liczne grono harcerzy i instruktorów, wśród których byli m.in. hm. Kazimierz Wiatr i hm. Krzysztof Pawluś. Wartę honorową przy sarkofagu Marszałka pełnili harcerze z 5 KDH „Wichry”. Po odśpiewaniu hymnu państwowego i modlitwie prowadzonej przez ks. Bielańskiego oraz przemówieniu Tadeusza Piekarza, złożono wieńce, w tym od Prezydenta RP na uchodźstwie Kazimierza Sabbata. Uroczystość zakończyła się odśpiewaniem pieśni „My Pierwsza Brygada”.
W uroczystej mszy świętej w katedrze wawelskiej, celebrowanej przez kard. Franciszka Macharskiego, uczestniczyły liczne harcerskie poczty sztandarowe, m.in. ze szczepów „Arkona 18” i 19 KLDH.
Następnego dnia zastępy wzięły udział w całodziennej grze o kryptonimie „Śladami I Kadrowej”. Harcerze w rogatywkach, z przypiętymi do kurtek wizerunkami orła, a zastępowi dodatkowo z biało-czerwonymi opaskami, przemierzali ulice Krakowa. W trakcie gry zastępy musiały zameldować się we wskazanych miejscach, związanych z historycznymi wydarzeniami, m.in. przy Wieży Ratuszowej na Rynku Głównym, gdzie znajdował się odwach przejęty z rąk austriackich z końcem października 1918 r. Jednym z zadań było odszukanie miejsca, w którym znajdował się punkt werbunkowy „Strzelca” (ul. Kochanowskiego 15), a także odnalezienie tablicy pamiątkowej na jednej z kamienic przy ul. Szlak i odczytanie znajdującej się na niej inskrypcji. Ostatnim punktem były groby legionistów i weteranów walk o niepodległość na Cmentarzu Rakowickim. Należało zaciągnąć wartę honorową, udekorować wybraną mogiłę i zapalić znicze. Zastępy meldujące się na tym ostatnim punkcie słuchały także krótkiej patriotycznej gawędy. Po całodziennych działaniach był czas na chwilę zadumy przy marmurowej tablicy z napisem: „Z trudu naszego Polska powstała by żyć”, umieszczonej na kompozycji pomnikowej.
Po wykonaniu zadań zastępowy zgłaszał się do komendy hufca, zdawał raport i przedstawiał kronikę zastępu z opisem wykonanych działań. Po pozytywnej weryfikacji odbierał dla harcerzy emblematy sprawności „Niepodległość”. Ostatnim elementem było spotkanie dla kadr drużyn, organizowane przez Szczep 15 KDH „Wierchy”. W podsumowującym raporcie R. Wcisło zawarł dane obrazujące skalę przeprowadzonej akcji. Wzięło w niej udział 37 drużyn (na 47 w hufcu), w grze uczestniczyło 76 zastępów. Przyznano 331 sprawności „Niepodległość”.
Rocznica odzyskania niepodległości znalazła także odzwierciedlenie w działaniach Hufca Kraków-Śródmieście. Odbyła się gra dla harcerzy i harcerek, w której I miejsce zajął patrol z drużyny „Podhalańskiej” (8 KDH, szczep „Zielona Trójka”), II – patrol z 95 KDH „Leśni”, a III patrol z 13 KDH „Gromada Światowida” (szczep „Czarna Trzynastka Krakowska”). Kadra rywalizowała w Nocnej Grze Instruktorskiej, której zwycięzcą został patrol ze szczepu „Czarna Trzynastka Krakowska”. Kilkudziesięciu osobom przyznano sprawność „Niepodległość”. Natomiast w Hufcu Kraków-Podgórze 12 listopada Krąg Instruktorski „Watra” (ze Szczepu „Koliba”) zorganizował dla części drużyn harcerski bieg/grę „Szlakiem Niepodległości w 70. rocznicę jej odzyskania”. Uczestniczyły w nim środowiska harcerskie związane z niejawnym Ruchem Harcerskim. W działania te zaangażowani byli hm. Teresa Żelazny i hm. Tadeusz Żelazny.
Uczestnicy uroczystości 11 listopada w latach 80. pamiętają, jakim zaszczytem było pełnić obok legionistów wartę honorową przy sarkofagu Marszałka i być w poczcie sztandarowym Związku Legionistów Polskich. Jakim przeżyciem było śpiewanie, wraz z setkami osób zgromadzonych w katedrze, z uniesioną w symbolicznym geście prawą ręką „Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie”. Dla mnie udział w tych uroczystościach to wydarzenia, które zawsze będę miał w pamięci.
Te listopadowe dni roku 1988 warto przypomnieć także ze względu na nieoczekiwaną sytuację, do której doszło 10 listopada. Do katedry wawelskiej przybyła delegacja rządu PRL z Kazimierzem Barcikowskim, w asyście kompanii reprezentacyjnej i orkiestry z 6 Pomorskiej Brygady Powietrznodesantowej. Przedstawiciele władz złożyli wiązankę kwiatów na trumnie Marszałka. Nadchodził czas zmian. Kilka miesięcy później Narodowe Święto Niepodległości zostało przywrócone ustawą z 15 lutego 1989 r. W następnych latach krakowscy harcerze podczas innych działań podobnych do akcji „Niepodległość” poznawali historię zmagań o jej odzyskanie i składali hołd tym, którzy poświęcili to, co najcenniejsze – życie. Warto przypomnieć szczególnie harcerskie obchody 100-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości. Inaugurował je uroczysty apel Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej na Wawelu. Prezydent Andrzej Duda, przemawiając do zgromadzonych, przywołał słowa: „Harcerstwo to skauting plus niepodległość”. Przypomniał harcerzy walczących w Legionach, w powstaniu wielkopolskim, o ukształtowanie granic niepodległej Rzeczypospolitej i broniących Lwowa jako Orlęta.
Tekst Marcin Kapusta