Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie

Nagroda Świadek Historii przyznawana jest instytucjom, organizacjom i osobom fizycznym szczególnie zasłużonym dla upamiętniania historii narodu polskiego oraz wspierającym pion edukacyjny IPN w realizacji ustawowej działalności w obszarach edukacyjnym, naukowym i wydawniczym, w poszczególnych regionach kraju.

– W imieniu Instytutu Pamięci Narodowej pragnę wyrazić Państwu wielką wdzięczność. Nie tylko za działalność w okresie zniewolenia komunistycznego, ale też za nieustanne popularyzowanie historii Polski oraz za to, że możemy na Państwa liczyć. IPN jest dużą instytucją, jednak bez współpracy ze społecznikami nie moglibyśmy robić tak wiele – mówił zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma.

Galę uświetnił występ młodych artystów. Zaśpiewali świętokrzyscy laureaci Ogólnopolski Festiwal Piosenki Niezłomnej i Niepodległej im. Henryka Rasiewicza „Kima”.

Laureaci XIV edycji nagrody Świadek Historii

Jan Franczyk (ur. 1956, Kraków)

Absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po śmierci Stanisława Pyjasa związał się ze Studenckim Komitetem Solidarności. Założyciel Chrześcijańskiej Wspólnoty Ludzi Pracy. Wydawca podziemnego miesięcznika „Krzyż Nowohucki”. W dniach 27-30 sierpnia 1980 r. uczestnik głodówki solidarnościowej z robotnikami strajkującymi na Wybrzeżu, którą zorganizowano w kościele Arka Pana w Nowej Hucie. Kilkukrotnie przesłuchiwany i zatrzymywany przez funkcjonariuszy aparatu represji PRL. 

W latach 1980-1981 był członkiem KIK w Krakowie. Od września 1980 r. w „Solidarności”; w latach 1980-1981 pracownik Sekcji Informacji w MKZ/ZR Małopolska, redaktor „Gońca Małopolskiego”. W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. internowany, przetrzymywany w Nowym Wiśniczu i Załężu, zwolniony 8 lipca 1982 r. W latach 1982-1989 był kolporterem podziemnych i emigracyjnych pism, m.in. „Hutnika”, „Zomorządności”, paryskiej „Kultury”, „Zeszytów Literackich”, „Aneksu” oraz książek.

W latach 1984-1988 – współzałożyciel Chrześcijańskiego Uniwersytetu Robotniczego im. kard. Stefana Wyszyńskiego przy parafii św. Maksymiliana Kolbego w Krakowie Mistrzejowicach, gdzie działał jako rektor i wykładowca. W latach 1985-1992 pracował w Zakładzie Psychologii Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie. W 1986 r. zorganizował w Mistrzejowicach wystawę „Nowa Huta. Miasto Krzyża i pracy”.

Od 1989 r. w Polskim Towarzystwie Psychologicznym. W 1990 r. przewodniczący Partii Republikańskiej. W latach 1990-1993 kierownik działu religijnego dziennika „Czas Krakowski”, od 1991 r. redaktor naczelny „Głosu – Tygodnika Nowohuckiego”, w latach 1992-1994 dyrektor i pełnomocnik likwidatora TVP Kraków. W latach 1994-1998 radny Krakowa z listy Twoje Miasto, w latach 1998-2002 z listy AWS, w latach 2006-2010 z listy PiS. Od 2004 r. wykładowca w Wyższej Szkole Filozoficzno-Pedagogicznej Ignatianum w Krakowie, od 2006 r. na Akademii Pedagogicznej. 

Autor książek: „Chrześcijanin partyjny czyli katolik w PZPR” (1981), „Przykazania” (1981), „Na fundamencie krzyża. Kościół katolicki w Nowej Hucie w latach 1949-1989” (2004), „Encyklopedia Nowej Huty” (współautor, 2006), „Brama śmierci. Pytania o sprawy ostateczne” (2007) oraz wielu artykułów naukowych i recenzji.

Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2011), Krzyżem Wolności i Solidarności (2015), Medalem KEN (2012), wyróżniony odznaką Zasłużony Działacz Kultury (2001).

Karol Krasnodębski (1929-2025)

Urodzony w Warszawie. Absolwent Politechniki Krakowskiej. W latach 1965-1984 był członkiem Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Mechaników Polskich (sekretarz oddziału wojewódzkiego), a w 1975-1984 r. rzeczoznawcą Naczelnej Organizacji Technicznej. W 1951 r. pracownik Wytwórni Chemicznej nr 9 w Łęgnowie koło Bydgoszczy, w latach 1951-1952 technolog w Centralnym Zarządzie Przemysłu Erg w Warszawie, w latach 1952-1984 technolog, kierownik sekcji w Laboratorium Centralnym, kierownik Laboratorium Centralnego w Zakładach Mechanicznych w Tarnowie (1975-1981, Fabryka Obrabiarek Specjalizowanych Ponar Tarnów).

Od września 1980 r. w „Solidarności”; jeden z inicjatorów i przewodniczący Komitetu Założycielskiego. Od października 1980 r. członek Tarnowskiej Komisji Koordynacyjnej „Solidarności”, od stycznia 1981 r. przewodniczący KZ, od września 1981 r. kierownik Delegatury ZR Małopolska w Tarnowie.
 
13 grudnia 1981 r. internowany, przetrzymywany w w Załężu oraz szpitalu aresztu śledczego w Krakowie, zwolniony 30 kwietnia 1982 r., 10 czerwca 1982 r. ponownie internowany w Załężu (przypisywano mu inspirację strajku 13 maja 1982 r. w Zakładach Mechanicznych), 15 sierpnia 1982 r. uzyskał przepustkę na leczenie, 16 sierpnia aresztowany po rewizji w mieszkaniu, przetrzymywany w ZK w Tarnowie (w październiku 1982 r. podjął głodówkę po delegalizacji „Solidarności”), zwolniony 15 listopada 1982 r.

Po powrocie do pracy przeniesiony na gorsze stanowisko. W latach 1982-1984 członek Tymczasowej Tarnowskiej Komisji Koordynacyjnej „Solidarności” / Tarnowskiej Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej „Solidarności” Robotników i Chłopów, w 1983 r. koordynator w MKS Małopolski Południowo-Wschodniej. W latach 1982-1989 organizator kolportażu podziemnych pism, m.in. „Tygodnika Mazowsze”, „Hutnika”, „Tarniny”, pielgrzymek ludzi pracy na Jasną Górę, mszy za ojczyznę w bazylice katedralnej i kościele Świętej Rodziny w Tarnowie oraz uroczystości patriotycznych przy Grobie Nieznanego Żołnierza. W 1983 r. współzałożyciel i animator tarnowskiego Duszpasterstwa Ludzi Pracy przy kościele Świętej Rodziny. W latach 1983-1984 współpracownik podziemnego pisma „Tarnina”. Wielokrotnie zatrzymywany, przesłuchiwany, trzykrotnie ukarany grzywnami przez kolegia ds. wykroczeń. 23 lutego 1984 r. aresztowany, zwolniony 7 sierpnia na mocy amnestii, w maju 1984 r. zwolniony z pracy, od tego roku na rencie. 

W marcu 1985 r. uczestnik głodówki rotacyjnej w kościele Narodzenia NMP w Krakowie Bieżanowie. W 1986 r. redaktor podziemnego pisma „Nadzieja”. We wrześniu 1988 r. organizator (z Leonardem Łąckim, Tadeuszem Kurlejem i Marianem Pamułą) Komitetu Założycielskiego „Solidarności” Zakładów Mechanicznych. W 1989 r. przewodniczący Komitetu Obywatelskiego w Tarnowie, w latach 1989-1991 poseł z listy KO. W 1993 r. pełnomocnik wojewody tarnowskiego ds. wyprowadzenia wojsk Federacji Rosyjskiej. Od roku 1994 na emeryturze. Zmarł 2 stycznia 2025 r. w Tarnowie.

Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (2011), Krzyżem Wolności i Solidarności (2015), Złotym Krzyżem Zasługi (2007), Medalem Zasłużony dla NSZZ Solidarność Regionu Małopolska (2000).

Kazimiera Kwiek (1918-2016) 

Urodzona w Zabierzowie Bocheńskim. We wczesnej młodości straciła rodziców. Mimo trudnego dzieciństwa ukończyła siedmioklasową szkołę podstawową. W 1946 r. ukończyła kurs dla wychowawczyń przedszkoli, a następnie seminarium i studium nauczycielskie oraz kurs metodyki nauczania przedszkolnego. Pracowała jako dyrektorka przedszkoli i wychowawczyni. 

Po przejściu na emeryturę szyła gobeliny głównie z motywami sakralnymi, które potem przekazywała wybitnym duchownym. Jeden z gobelinów przekazała prezydentowi USA Ronaldowi Reaganowi. Ten gest pokonał cenzurę i stał się symbolem wiary. Prezydent Reagan przesłał list z podziękowaniem.

Odbyła kilka pielgrzymek do Ziemi Świętej i do Rzymu, sfinansowała również podróże osobom duchownym. Zmarła 30 lipca 2016 r. w Krakowie. Wspomnienia o niej zostały opowiedziane przez córkę podczas objazdowej wystawy IPN „Gaude Mater Polonia. Jan Paweł II w Ojczyźnie”. Powstał również film dokumentalny „Nić nadziei”.

Romuald Sadowski (ur. 1968, Kielce)

Inicjator i twórca Klubu Historycznego Rok1863.pl, któremu przewodzi. Zebrał i przekazał tysiące książek i materiałów dydaktycznych dla polonii litewskiej. Doprowadził do odsłonięcia obelisku upamiętniającego gen. Aleksandra Waligórskiego – bohatera powstań listopadowego i styczniowego oraz obelisku  upamiętniającego walki w majątku Szczecno. Wydał kilka książek historycznych. Od 2018 r. organizuje cykliczny „Capstrzyk Powstańczy” w rocznicę bitwy pod Hutą Szczeceńską. Prowadzi nieszablonowe lekcje historii dla młodzieży. Jest redaktorem naczelnym „Biuletynu Szlakiem Narbutta”. W 2025 r. zorganizował na Litwie uroczystość w 80. rocznicę śmierci por. Jana Borysewicza ps. „Krysia”.

Stowarzyszenie Rodzina Więźniarek Niemieckiego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück

Misją stowarzyszenia jest krzewienie wiedzy o KL Ravensbrück. Powstało z inicjatywy byłych więźniarek. Realizuje politykę historyczną, rozwija świadomość narodową, upowszechnia historię największego niemieckiego obozu koncentracyjnego dla kobiet i dzieci oraz to, jaką rolę odegrały polskie więźniarki polityczne w ruchu oporu przeciw okupantowi przed aresztowaniem i w obozie. Edukuje następne pokolenia, aby nigdy więcej nie było wojny, obozów koncentracyjnych, mordów, wykorzystywania do niewolniczej pracy, eksperymentów pseudomedycznych.

Stowarzyszenie podtrzymuje pamięć o więźniarkach z Małopolski. Podejmuje wiele inicjatyw, jak wystawy, konkursy, koncerty, wydawanie publikacji, uroczystości, wyjazdy do Ravensbrück, żywe lekcje historii i wykłady, a także pomoc rodzinom byłych więźniarek w trudnych sytuacjach życiowych oraz przy poszukiwaniu informacji.

Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej 4 Pułku Piechoty Legionów w Kielcach

W ciągu 10 lat działalności rekonstruktorzy uczestniczyli w licznych wydarzeniach popularyzujących wiedzę o różnych aspektach historii najnowszej Polski (m.in. okres powstania styczniowego, I wojna światowa, wojna polsko-bolszewicka, Wrzesień 1939, okupacja niemiecka). Stowarzyszenie przygotowuje pokazy i wystawia warty honorowe podczas wydarzeń upamiętniających ważne chwile w naszej historii. Organizuje wydarzenia otwarte, spotkania, akcje charytatywne. Wraz z IPN brało udział w Nocy Muzeów.

Finansuje również tablice pamiątkowe oraz murale. Prowadzi warsztaty poświęcone polskiej historii wczesnego średniowiecza. Członkowie organizacji statystowali na planach filmowych, a także sami realizowali filmy historyczne.

Laureaci nagrody Świadek Historii z lat poprzednich

• 2012
  kard. Franciszek Macharski, Stanisław Malara, Paweł Perchel, Adam Roliński, ppłk. Jerzy Wesołowski, Władysław Skalski (pośmiertnie)
• 2013
  Kazimierz Cholewa, Andrzej Jankowski, Józef Jarno, Anna Łakomiec, ks. Władysław Palmowski, Bogusław Sonik, Zofia Dubjelova (pośmiertnie)
• 2014
  Stanisław Handzlik, Małgorzata Janiec, Tadeusz Kowalczyk, Zbigniew Paliwoda, Andrzej Szkaradek, Pelagia Potocka (pośmiertnie)
• 2015
  Jan Banaśkiewicz, Michał Siwiec-Cielebon, Wojciech Grzeszek, Robert Mazur, Wacław Szacoń, Stanisław Szuro
• 2016
  Tadeusz Bieńkowicz, Jadwiga Duda, Wojciech Lubawski, Wojciech Narębski, Danuta Żbikowska, Stowarzyszenie Ochrony Dziedzictwa Narodowego w Kielcach
• 2017
  Stanisław M. Jankowski, Karol Tendera, Aleksandra Szemioth, Ryszard Majdzik, Zofia Wieczorek-Nowak, Środowisko Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej „Ponury” – „Nurt”
• 2018
  Wanda Półtawska, Amelia Dunin, Jerzy Bukowski, Antoni Wiatr, Józef Wieczorek, Wojciech Zapała
• 2019
  Adrienne Körmendy, Jolanta Kulińska, Urszula Oettingen, Janusz Baster, o. Jerzy Pająk OFMCap, Stowarzyszenie NZS 1980 
• 2020
  dr Maria Żychowska, ppłk dr Janusz Kamocki „Mamut”, ppłk Janusz Sermanowicz „Dyzma”, Jacek Smagowicz, Jerzy Giza, Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Radomiu
• 2021
  Jerzy Basiaga, Andrzej Kostrzewski, Łukasz Łaganowski, Zbigniew Siekański, Polskie Towarzystwo Historyczne w Nowym Sączu, Towarzystwo Przyjaciół Nowej Słupi
• 2022
  Krystian Brodacki, Marek Godlewski, kpt. Stanisław Pazurkiewicz, Danuta Szegda-Pestka, Fundacja Pobliskie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau, Zespół Szkół nr 2 im. Sybiraków w Nowym Sączu
• 2023
  Mariusz Kowalski, Paweł Kurtyka, Andrzej Róg, Krzysztof Witkowski, Centrum Dokumentacji Zsyłek, Wypędzeń i Przesiedleń Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Krakowski Oddział Związku Sybiraków
• 2024
  Danuta Paszkowska, Zbigniew Galicki, Wojciech Hausner, Jerzy Jabłoński, Leszek Jaranowski, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach