Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie

– Gdy po 80 latach patrzymy na wydarzenia z 1 sierpnia 1944 r., możemy je postrzegać z bardzo różnych perspektyw. Po  pierwsze powstanie warszawskie nie było czynem odrębnym, lecz elementem operacji „Burza”, działań Armii Krajowej realizowanych przez cały rok 1944, które miały Polsce przynieść niepodległość. [...] Jeszcze moje pokolenie, ostatnie które chodziło do szkół PRL-u, w najlepszym wypadku było uczone o bierności Armii Czerwonej na prawym brzegu Wisły, tymczasem Armia Czerwona bierna nie była. Była niezwykle aktywna w wyłapywaniu oddziałów AK, które szły na odsiecz walczącej stolicy. To co Niemcy robili po zachodniej stronie Wisły, Sowieci robili po stronie wschodniej. [...] Jest też perspektywa, która czasem nam umyka, a więc znaczenie powstania warszawskiego dla całej Polski. To nie o Śródmieście, nie o Mokotów, Ochotę i Wolę toczyła się ta walka, lecz także o Poznań, Kraków, Wilno, Lwów i Lublin. O wolność całej Polski. Po 80 latach dostrzegamy symboliczny, tożsamościowy sens powstania ponad militarną klęską. Powstanie stało się punktem odniesienia, drogowskazem i zobowiązaniem dla następnych pokoleń Polaków – powiedział w swoim wystąpieniu dyrektor krakowskiego oddziału IPN dr hab. Filip Musiał.

Uroczystości, których finałem była odprawiona w katedrze na Wawelu msza święta w intencji ojczyzny oraz żołnierzy poległych za wolność i cywilnych ofiar okupanta niemieckiego, zorganizował Oddział IPN w Krakowie, wojewoda małopolski i Zarząd Okręgu Małopolska Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej.

Godzina „W” i powstanie warszawskie

Na mocy rozkazu dowódcy Armii Krajowej gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora” powstanie warszawskie rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 r. o 17.00 – godzinie „W”. Miało na celu wyzwolenie stolicy spod niemieckiej okupacji przed wkroczeniem Armii Czerwonej. Armia Krajowa i władze Polskiego Państwa Podziemnego zamierzały ujawnić się i wystąpić wobec Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (utworzonego w Lublinie i zależnego od Stalina) w roli gospodarza, jako jedyna legalna władza niepodległej Rzeczpospolitej.

Powstanie, planowane na kilka dni, upadło 3 października po 63 dniach walki. Zginęło od 16 tys. do 18 tys. żołnierzy AK i od 150 tys. do 180 tys. cywilów. Po kapitulacji Warszawa została doszczętnie zniszczona przez Niemców.

O ile pod względem militarnym powstanie zakończyło się klęską, o tyle pod względem politycznym miało ogromne znaczenie. Polacy zademonstrowali dążenie do odzyskania niepodległości. Powstanie warszawskie to był w istocie heroiczny bój o wolną Polskę, który na przyszłe dziesięciolecia stał się inspiracją dla żołnierzy i działaczy podziemia niepodległościowego oraz opozycjonistów w PRL.