Instytut Pamięci Narodowej - Kraków

W uroczystościach z tej okazji, które odbyły się w Lipnicy Wielkiej (pow. nowotarski) wziął udział dyrektor krakowskiego oddziału IPN dr hab. Filip Musiał. Gospodarz ceremonii wójt Lipnicy Mateusz Lichosyt przekazał na ręce dr. Musiała podziękowania za pomoc w przeprowadzeniu całego projektu.

Po mszy świętej w kościele parafialnym, na organistówce odsłonięto tablicę pamięci Józefy i Emila Mików. Józefa Machay-Mikowa to młodsza siostra ks. Ferdynanda Machaya, który dla Orawy i Spisza był tym, kim dla Górnego Śląska Wojciech Korfanty. Odegrał kluczową rolę w staraniach o przyznanie Polsce po I wojnie światowej północnych terenów Spisza i Orawy. Działalność patriotyczną i społeczną kontynuował później jako wybitny kapłan Kościoła krakowskiego.

Józefa Machay-Mikowa

Była działaczką społeczną i tak jak jej brat Ferdynand, bojowniczką o polskość Orawy. W czasie II wojny światowej służyła jako oficer łącznikowy, a następnie kwatermistrz Obszaru Południowego Tajnej Organizacji Wojskowej, a później Związku Walki Zbrojnej. Aresztowana przez Niemców w 1941 r., więziona m.in. na Montelupich i w zakopiańskiej siedzibie gestapo „Palace”, mimo tortur, nikogo nie wydała. Wycieńczona zmarła w 1942 r.

Emil Mika

Mąż Józefy, pochodził z Lipnicy Wielkiej. Był kierownikiem tamtejszej szkoły, organistą i działaczem społecznym. Prowadził chór, zespół ludowy i orkiestrę dętą. Propagował pszczelarstwo i sadownictwo. Dokumentował orawski folklor, wydając w 1934 r. zbiór „Pieśni orawskie”. Założył elektrownię wodną, dostarczając w ten sposób prąd do szkoły i na plebanię.

Zasłużeni lipniczanie

Podczas uroczystości w Lipnicy Wielkiej na pl. Piotra Borowego odsłonięto tablice na muralu poświęconym zasłużonym lipniczanom – działaczom niepodległościowym. Odbyła się także promocja książki „Na wagę złota – w stronę orawskiej tożsamości”, a na zakończenie koncert zatytułowany „Orawski pokłon dla Niepodległej”.

O polskość Orawy i Spisza

Odzyskanie niepodległości w listopadzie 1918 r. było dopiero początkiem jednoczenia ziem polskich. Toczyły się równolegle walki zbrojne i zabiegi dyplomatyczne. Starano się m.in. o ziemię orawską, która była przedmiotem sporu z Czechosłowacją. Do najwybitniejszych budzicieli polskości na Orawie należeli m.in. Piotr Borowy, Eugeniusz Stercula, ks. Eugeniusz Sikora i przede wszystkim ks. Ferdynand Machay.

Mieszkańcy północnej części Orawy powołali w Jabłonce Radę Narodową i zażądali przyłączenia tych ziem do Polski. Musieli jednak poczekać na to półtora roku. W krytycznym momencie wojny polsko-bolszewickiej, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy, Polska została zmuszona do wyrażenia zgody na to, by przebieg granicy ustalili przedstawiciele państw alianckich. 28 lipca 1920 r. Rada Ambasadorów ogłosiła decyzję. Jedynie część postulowanych ziem orawskich przypadła Polsce, choć straty na Spiszu, a zwłaszcza na Zaolziu okazały się dotkliwsze.