Wystawa „Powstańczy zryw w Czortkowie” zostanie otwarta 2 marca 2015 w Olkuszu, w Miejskiej Bibliotece Publicznej, ul. F. Nullo 29b, i będzie prezentowana do 10 kwietnia 2015.
Czortków – niewielkie
powiatowe miasteczko położone w dolinie Seretu na Podolu. Po 17 września 1939
r. zostało zajęte przez wojska sowieckie. Niemal natychmiast NKWD rozpoczęło
aresztowania miejscowej inteligencji, rodzin wojskowych, urzędników, osadników,
obywateli ziemskich. Jednocześnie na terenie miasteczka zaczęły powstawać
pierwsze struktury konspiracyjne. Jednym z organizatorów konspiracji był
nauczyciel gimnazjalny i harcmistrz Józef Opacki. W październiku 1939 r.
Tadeusz Bańkowski, Henryk Kamiński i Heweliusz Malawski założyli organizację
konspiracyjną „Stronnictwo Narodowe”, której celem była walka z wrogiem i
sabotaż.
Na początku stycznia 1940 r. zaobserwowano, że część stacjonujących w mieście
żołnierzy sowieckich wyjechała na front fiński. W takiej sytuacji polscy
konspiratorzy postanowili opanować miasto: koszary, więzienie, szpital, pocztę
i dworzec kolejowy. Stamtąd mieli wyruszyć zdobytym pociągiem przez Zaleszczyki
do Rumunii. Aby opóźnić pościg, planowali wysadzenie mostu na Serecie.
21 stycznia 1940 r., w rocznicę powstania styczniowego, na chórze kościoła
dominikanów zebrało się kilkadziesiąt osób, które miały przystąpić do
powstania. Wieczorem zaatakowali oni koszary. Zaalarmowani strzałami sowieci
wyprowadzili swoje wojsko na ulice Czortkowa. Po kilku godzinach większość
uczestników czortkowskiego powstania znalazła się w rękach NKWD.
24 powstańców jesienią 1940 r. skazano na karę śmierci i rozstrzelano, a 55 wysłano na długoletni pobyt do obozów pracy. Ci, którzy przeżyli, zostali zwolnieni po podpisaniu układu Sikorski–Majski w 1941 r.
Wystawa składa się z 30 drukowanych plansz formatu 70 x 100 cm + plakaty. Ekspozycję (dostosowaną do prezentacji wewnętrznej), upamiętniającą zryw w Czortkowie oraz jej uczestników, zaprezentowano po raz pierwszy w 60. rocznicę próby opanowania miasta, 20 stycznia 2005 r., w Krakowie. Obecnie wystawa jest udostępniana. Zainteresowanym informacji w tej sprawie udzieli pracownik Referatu Wystaw i Edukacji Historycznej OBEP IPN w Krakowie, tel. (012) 426 21 37.