Instytut Pamięci Narodowej - Kraków

https://krakow.ipn.gov.pl/pl4/aktualnosci/20034,68-rocznica-rozbicia-wiezienia-sw-Michala-w-Krakowie-Krakow-17-sierpnia-2014.html
25.03.2026, 03:22

68. rocznica rozbicia więzienia św. Michała w Krakowie – Kraków, 17 sierpnia 2014

17.08.2014

W niedzielę 17 sierpnia 2014 r., w przededniu 68. rocznicy, upamiętniono akcję z 1946 r., której celem było uwolnienie więźniów politycznych z więzienia św. Michała w Krakowie. W skromnej uroczystości przy tablicy upamiętniającej to wydarzenie, umieszczonej tuż przy wejściu do Muzeum Archeologicznego w Krakowie, wzięli udział: mjr Zbigniew Paliwoda (uczestnik akcji), Podhalańska Grupa Rekonstrukcji Historycznych Zgrupowania Partyzanckiego „Błyskawica" oraz Oddział IPN w Krakowie, reprezentowany przez pracownika Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej.

Akcję, przeprowadzoną 18 sierpnia 1946 r. w samym centrum Krakowa, zorganizował oddział dowodzony przez Jana Janusza ps. „Siekiera", wchodzący w skład 6. kompanii Zgrupowania Partyzanckiego „Błyskawica" mjr. Józefa Kurasia „Ognia". Trwała ona ok. pół godziny (od 10.00) i udało się ją z powodzeniem wykonać bez żadnego wystrzału. Dzięki akcji więzienie opuściły 64 osoby. Byli to głównie więźniowie polityczni – żołnierze podziemia niepodległościowego.

Poza dowódcą oddziału Janem Januszem w akcji uczestniczyli: Bolesław Świątnicki „Lampart", Zdzisław Lisik „Mściciel", Zbigniew Paliwoda „Jur", Marian Zielonka „Bill".

Brawurowa akcja była możliwa do przeprowadzenia za sprawą wsparcia strażników więzienia – Ireny Odrzywołek i Stanisława Krejczy. W szczególności jednak Ireny Odrzywołek, bez której pomocy w ogóle by się nie odbyła – jak powiedział podczas uroczystości mjr Paliwoda. To ona bowiem broń otrzymaną 17 sierpnia 1946 r. od partyzantów przekazała żołnierzowi AK Bolesławowi Pronobisowi ps. „Ikar", więzionemu w gmachu na rogu ulic Poselskiej i Senackiej.

Irena Odrzywołek (ur. 1925) bezpośrednio po akcji ukrywała się. Przez UB została ujęta 5 listopada 1946 r. w Gliwicach. Sądzona wraz z ujętym 2 listopada tr. w Chorzowie B. Pronobisem (ur. 1917), wyrokiem WSR w Katowicach z 3 grudnia tr. została wraz z nim skazana na karę śmierci. Wyrok na nich wykonano 17 grudnia 1946 r.

Stanisław Krejcza (ur. 1921) aresztowany został 19 sierpnia 1946 r. przez WUBP w Krakowie. Wyrokiem WSR w Krakowie z 19 października 1946 r. został skazany na 10 lat więzienia. Po rewizji wyroku – skazany na 5 lat więzienia. Na mocy amnestii wydanej w 1947 r. karę zmniejszono do 2,5 roku więzienia.

Jan Janusz ps. „Siekiera" (ur. 1925) został aresztowany przypadkowo 13 września 1946 r. w okolicy Obidowej koło Nowego Targu, gdy szedł z raportem do dowódcy ZP mjr. Józefa Kurasia „Ognia". Patrol żołnierzy KBW błędnie uznał za podkomendnych „Ognia", polecając im zaprowadzić go „do majora". Wyrokiem WSR w Krakowie z 11 stycznia 1947 r. został skazany na dwukrotną karę śmierci. Na mocy wydanej wkrótce amnestii karę zamieniono mu na 15 lat więzienia. Po amnestii ogłoszonej w 1956 r. karę złagodzono do 10 lat więzienia.

Wraz z Janem Januszem sądzeni byli również: Bolesław Świątnicki, Czesław Pluciński, Władysław Dziura, Józef Rak, Zbigniew Paliwoda oraz Janina Dzierwa. Dzierwa oraz niepełnoletni wówczas Paliwoda zostali uniewinnieni. Pozostałych skazano na karę śmierci, zamienioną następnie wskutek amnestii z 1947 i 1956 na kary więzienia.